Bóng đá Việt Nam: Khoảng trống dữ liệu lớn hơn mọi bản hợp đồng

Có một câu hỏi mà không ai ở V.League trả lời được, và nó không liên quan tới trọng tài.

Hỏi cổ động viên trung thành nhất của bất kỳ câu lạc bộ nào ở giải vô địch quốc gia Việt Nam rằng đội bóng của anh ta đang nợ bao nhiêu, trả cho cầu thủ trụ cột bao nhiêu mỗi tháng, và dòng tiền đó chảy từ đâu về — anh ta sẽ nhìn bạn như thể bạn vừa hỏi một điều bất lịch sự. Anh ta không né tránh. Anh ta không biết. Và ở một tầng nghĩa nào đó, không ai có nghĩa vụ cho anh ta biết.

Tôi đã ngồi đủ nhiều phòng họp báo và đủ nhiều khán đài để rút ra một điều: những gì không được công bố thường quan trọng hơn những gì được công bố. Một bàn thắng có highlight. Một khoản nợ thì không. Một pha pressing có bản đồ nhiệt. Một mức lương thì không.

Ở Anh, người ta giấu tiền phía sau những bản báo cáo kiểm toán công bố muộn vài tháng. Ở Việt Nam, người ta không cần giấu, vì chưa ai yêu cầu mở. Đó là toàn bộ khác biệt — và nó định hình cách bóng đá Việt Nam được hiểu, được định giá, và bị định giá sai.

Bối cảnh: ba lớp cấu trúc không thể bỏ qua

Để nói về bóng đá Việt Nam một cách nghiêm túc, cần đặt đúng ba lớp cấu trúc.

Lớp thứ nhất là quản trị. VFF — Liên đoàn Bóng đá Việt Nam — là tầng quản lý hiệp hội, chịu trách nhiệm về đội tuyển quốc gia và hệ thống thi đấu quốc gia. VPF là đơn vị vận hành V.League với tư cách một giải chuyên nghiệp. Hai tầng này không phải một. Quyết định về lịch thi đấu, về điều kiện cấp phép câu lạc bộ, về tiêu chuẩn tham dự — tất cả đi qua hai bộ máy khác nhau, với hai bộ ưu tiên khác nhau, và đôi khi với hai đồng hồ khác nhau.

Lớp thứ hai là đấu trường. Với các câu lạc bộ Việt Nam, tầng châu lục tương ứng không phải "suất dự cúp châu Âu" như cách các mô hình phân tích phương Tây vẫn mặc định. Nó là AFC Champions League Elite và AFC Champions League Two — hai tầng cấp cao nhất của bóng đá câu lạc bộ châu Á. Vị trí của một câu lạc bộ trong hệ thống Việt Nam chỉ có nghĩa khi đọc được nó nằm ở đâu giữa bốn vùng: cuộc đua vô địch, nhóm dự cúp châu Á, nhóm trung du, và đường ranh xuống hạng với V.League 2.

Lớp thứ ba là lịch. Bóng đá Việt Nam vận hành trên hai vòng quay chồng lên nhau: vòng quay câu lạc bộ và vòng quay đội tuyển — SEA Games, AFF Cup. Mỗi lần hai vòng quay này giao nhau, câu lạc bộ trả giá bằng thể lực cầu thủ, còn đội tuyển trả giá bằng thời gian chuẩn bị. Đây là điểm mà phân tích bóng đá Việt Nam có thể sinh lợi nhiều nhất, và cũng là điểm mà dữ liệu công khai thiếu nhất.

Ba lớp đó là khung. Vấn đề nằm ở chỗ khung đứng trên một nền không được đo.

Tầng một: tiền không có sổ

Khác biệt lớn nhất giữa bóng đá Việt Nam và các giải đấu châu Âu không nằm ở trình độ. Nó nằm ở nghĩa vụ công bố. Phần lớn câu lạc bộ V.League không bắt buộc phải công bố báo cáo tài chính đã kiểm toán. Không có nghĩa vụ đó, mọi kết luận tài chính về bóng đá Việt Nam buộc phải dựa trên những nguồn hạng hai: tuyên bố của chủ sở hữu, thông tin về phí chuyển nhượng, và các thông báo tài trợ.

Ba nguồn đó chia sẻ một đặc điểm — chúng là thông tin do một bên tự nguyện cung cấp, vào thời điểm bên đó thấy có lợi. Một chủ sở hữu công bố mức đầu tư khi muốn thể hiện tham vọng. Một câu lạc bộ xác nhận phí chuyển nhượng khi muốn định vị thương hiệu. Một nhà tài trợ ký hợp đồng khi muốn truyền thông. Không nguồn nào trong số đó là kiểm toán. Tất cả đều là tuyên bố.

Hệ quả là thị trường bóng đá Việt Nam vận hành trong một chế độ mà tôi gọi là tài chính bằng lời. Mô hình sở hữu phổ biến — câu lạc bộ tồn tại nhờ dòng tiền chủ sở hữu bơm vào — khiến bức tranh càng khó đọc. Khi dòng tiền đó mạnh, câu lạc bộ cạnh tranh. Khi dòng tiền đó ngừng, câu lạc bộ co lại. Cả hai trạng thái đều có thể xảy ra mà không cần một thay đổi nào trên bảng xếp hạng.

Không có ba chỉ số tối thiểu — tỷ lệ quỹ lương trên doanh thu, tỷ lệ lương cầu thủ cao nhất trên lương trung bình đội, và mức nợ ròng — thì mọi phán đoán về tính bền vững của một câu lạc bộ Việt Nam đều là suy đoán có trang trí. Người ta có thể đúng. Nhưng đúng vì may, không vì biết.

Điều này có một hệ quả nghề nghiệp mà tôi thấy ít được nói tới. Khi không thể kiểm tra một câu lạc bộ có đang chi tiêu vượt khả năng hay không, giới truyền thông sẽ chuyển sang đo lường những thứ dễ đo hơn: số lượng bản hợp đồng, tên tuổi cầu thủ, mức độ ồn ào của buổi ra mắt. Những chỉ số đó không tương quan tốt với thành tích. Nhưng chúng có sẵn. Và cái gì có sẵn thì được dùng.

Tầng hai: trận đấu không có thước đo

Lớp thứ hai của khoảng trống nằm trên sân.

Các chỉ số quá trình đã trở thành ngôn ngữ chuẩn của phân tích bóng đá hiện đại. xG — bàn thắng kỳ vọng — đo chất lượng cơ hội độc lập với may mắn dứt điểm. xGA đo chất lượng cơ hội bị tạo ra. PPDA — số đường chuyền đối thủ được phép trên mỗi hành động phòng ngự — đo cường độ pressing; trị số càng thấp nghĩa là pressing càng quyết liệt. Ở các giải châu Âu, những chỉ số này mặc định tồn tại. Ở V.League, chúng xuất hiện rải rác, không đồng nhất, và hiếm khi được công bố theo cách cho phép kiểm chứng chéo qua nhiều mùa.

Hệ quả không phải là người ta phân tích sai. Hệ quả là người ta không thể phân tích sai — vì không có gì để bác bỏ. Một nhận định kiểu "đội này chơi khối phòng ngự thấp" không thể bị chứng minh là sai nếu không ai có dữ liệu PPDA theo từng trận. Một nhận định kiểu "đội này tấn công chuyển trạng thái tốt" không thể bị phản bác nếu không có dữ liệu về số pha phản công và chất lượng cú dứt điểm cuối cùng. Một nhận định về tình huống cố định — phạt góc, đá phạt — không thể được kiểm chứng nếu không ai ghi lại số pha và tỷ lệ chuyển hóa.

Một môi trường không thể sai là một môi trường không thể đúng. Đây là điểm tôi muốn nói thẳng: phần lớn tranh luận chiến thuật về bóng đá Việt Nam trên mạng xã hội có tính nhiệt, không có tính kiểm chứng. Người ta tranh luận bằng cảm giác, rồi gọi đó là phân tích. Người ta tranh luận bằng ký ức về ba trận gần nhất, rồi gọi đó là phong độ.

Và khi không có dữ liệu quá trình, bảng xếp hạng trở thành thước đo duy nhất. Đó là thước đo tệ nhất trong tất cả, vì nó trộn lẫn chất lượng với may mắn, lịch thi đấu với phong độ, và chiều sâu đội hình với sức khỏe thể lực — thành một cột duy nhất. Một đội có thể chơi tốt hơn và thua. Một đội có thể chơi tệ hơn và thắng. Không có chỉ số quá trình, không ai phân biệt được hai trường hợp đó, và vì thế không ai học được gì từ cả hai.

Có một nghịch lý ở đây. V.League là một trong những giải đấu có mật độ theo dõi cao nhất Đông Nam Á, với lượng người xem trực tiếp và tương tác trực tuyến đáng kể. Mật độ theo dõi cao thường đi kèm mật độ dữ liệu cao. Ở trường hợp này thì không. Càng nhiều người xem, càng nhiều ý kiến; càng nhiều ý kiến, càng ít kiểm chứng.

Tầng ba: tự sự được lấp bằng tin đồn

Khi hai tầng đầu trống, tầng thứ ba tự lấp đầy. Đó là quy luật, không phải phỏng đoán.

Nơi không có báo cáo tài chính, tin chuyển nhượng sẽ mọc lên. Nơi không có dữ liệu trận đấu, tranh cãi trọng tài sẽ mọc lên. Không phải vì người hâm mộ thích tin đồn hơn số liệu. Vì tin đồn là thứ duy nhất có sẵn.

Đánh giá độ tin cậy của một tin chuyển nhượng ở Việt Nam đòi hỏi hai phép kiểm tra. Thứ nhất, hạng nguồn: kênh chính thức của câu lạc bộ hoặc giải đấu, truyền thông quốc gia chủ lưu, truyền thông bóng đá chuyên biệt, trang tổng hợp, hay chỉ mạng xã hội. Thứ hai, động cơ của người đưa tin — đặc biệt là người đại diện.

Trên bàn chuyển nhượng, danh vọng là thứ tiền tệ dễ rửa nhất. Một tin đồn được đẩy ra đúng thời điểm có thể nâng giá một cầu thủ, tạo áp lực lên một câu lạc bộ, hoặc đơn giản là tạo đòn bẩy trong một cuộc đàm phán hợp đồng mà không ai nhìn thấy. Ở một thị trường thiếu kiểm toán, chi phí của việc tung tin sai gần bằng không. Ở một thị trường có kiểm toán, chi phí đó có thể đo được — và vì thế tin đồn bị đẩy vào khuôn khổ.

Đây là chỗ tôi thấy sự khác biệt giữa các nền bóng đá rõ hơn bất kỳ so sánh chiến thuật nào. Không phải trình độ. Mà là giá của sự sai lệch. Một nền bóng đá mà nói sai không tốn gì sẽ sản xuất rất nhiều lời nói sai. Một nền bóng đá mà nói sai tốn uy tín sẽ sản xuất ít hơn, và phần còn lại đáng tin hơn.

Từ khoảng trống tới đội tuyển quốc gia

Khoảng trống dữ liệu không dừng ở cấp câu lạc bộ. Nó truyền lên.

Chuỗi truyền dẫn ở bóng đá Việt Nam đi theo bốn chặng: hệ thống đào tạo trẻ, hệ thống câu lạc bộ và giải đấu, thị trường truyền thông và thương mại, và hệ sinh thái đội tuyển quốc gia. Mỗi chặng đều có thể bị đọc sai nếu chặng trước đó không được đo.

Hãy lấy một ví dụ không cần số liệu cụ thể: quyết định về cầu thủ nhập tịch hoặc cầu thủ hai quốc tịch. Đây là loại quyết định có tác động dài hạn tới đội tuyển quốc gia, và nó phụ thuộc vào việc đánh giá năng lực cầu thủ. Nếu hệ thống đánh giá năng lực ở cấp câu lạc bộ dựa trên cảm nhận, thì quyết định ở cấp đội tuyển cũng dựa trên cảm nhận, chỉ được nâng cấp về quy mô.

Tương tự với áp lực lịch thi đấu. Khi vòng quay SEA Games và AFF Cup chồng lên vòng quay V.League, chi phí thể lực được trả bởi cầu thủ và câu lạc bộ. Nhưng chi phí đó chỉ có thể được quản lý nếu nó được đo — số phút thi đấu, khối lượng di chuyển, lịch trình di chuyển, thời gian hồi phục. Ở một giải không công bố dữ liệu thể lực theo chuẩn, việc quản lý đó diễn ra bằng trực giác của ban huấn luyện. Đôi khi trực giác giỏi. Nhưng trực giác không mở rộng quy mô.

Ở tầng thương mại, khoảng trống biểu hiện theo cách khác. Giá trị của một tài sản truyền thông được định bởi khả năng đo lường người xem. Khi dữ liệu khán giả, dữ liệu tương tác và dữ liệu thương hiệu bị phân tán giữa nhiều nguồn không đồng nhất, quyền truyền thông khó được định giá theo chuẩn quốc tế. Kết quả là giá trị thương mại của giải đấu bị chiết khấu — không phải vì người xem ít, mà vì người bán không chứng minh được người xem nhiều.

Sự chuyển dịch sang thị trường điện tử trong giai đoạn đại dịch đã cho thấy một điều đáng nhớ. Khi một ngành bị đóng băng, dòng chú ý sẽ chảy sang kênh nào có dữ liệu và nhịp độ công bố đều đặn. Đại dịch không hủy thể thao. Nó đập tan mô hình cũ để nhường chỗ cho kẻ nhanh chân. Và kẻ nhanh chân, trong mọi trường hợp, là kẻ có dữ liệu trước người khác.

Chuẩn đầu vào tối thiểu

Nếu tôi được giao nhiệm vụ xây dựng một bộ dữ liệu tối thiểu cho bóng đá Việt Nam, tôi sẽ bắt đầu bằng bảy thứ.

Ngày công bố của thông tin. Cơ quan công bố và hạng nguồn của nó. Giải đấu và mùa giải được nhắc tới. Câu lạc bộ được nhắc tới. Cầu thủ và huấn luyện viên kèm vai trò cụ thể. Sự kiện cụ thể — một kết quả trận đấu, một vụ chuyển nhượng, một chấn thương, một thay đổi ban huấn luyện, hay một quyết định quản trị. Và mọi dữ liệu định lượng được trích dẫn kèm nguồn gốc.

Bảy thứ đó nghe tầm thường. Nhưng khi thiếu chúng, mọi phân tích sâu đều sụp về dạng suy đoán. Và một bản phân tích sụp về dạng suy đoán thì vẫn có thể đọc rất thuyết phục — đó mới là nguy hiểm.

Có một bẫy nghề nghiệp mà tôi đã mắc đủ nhiều lần để nhận ra. Đưa cho một người phân tích một thẻ định danh như "bóng đá Việt Nam" cùng một khoảng trống, người đó sẽ sinh ra một báo cáo trôi chảy, cụ thể, có tên câu lạc bộ, có tên cầu thủ, có mùa giải, có diễn biến — và không có một dòng nào truy được về nguồn. Đó là loại đầu ra nguy hiểm nhất trong công việc phân tích bóng đá, vì nó trông giống tri thức.

Nói cách khác: một thẻ định danh không phải một sự kiện. Một chủ đề không phải một dữ kiện. Và sự im lặng của dữ liệu không nên bị lấp bằng giọng văn.

Nơi tôi có thể sai

Giờ là phần tôi có thể sai, và phần này dài hơn bình thường vì chủ đề này dễ bị đẩy thành một bài giảng đạo đức.

Khả năng thứ nhất: sự mờ đục có chức năng. Ở một thị trường mà doanh thu truyền thông không đạt quy mô châu Âu, việc công khai quỹ lương có thể trở thành công cụ để đối thủ và người đại diện đẩy giá. Việc công khai khoản nợ có thể khiến nhà tài trợ rút lui. Việc công khai cơ cấu sở hữu có thể mở đường cho tranh chấp. Trong một hệ sinh thái mà dòng tiền chủ sở hữu là huyết mạch, sự kín đáo có thể là điều kiện để tồn tại, chứ không phải thói quen xấu. Nếu đúng như vậy, lời kêu gọi minh bạch kiểu châu Âu là một lỗi phân loại — áp chuẩn của một nền bóng đá có doanh thu gấp hàng chục lần lên một nền bóng đá không có nó.

Khả năng thứ hai: khoảng trống dữ liệu không ngăn được tài năng. Các thế hệ cầu thủ Việt Nam vẫn ra đời đều đặn. Hệ thống đào tạo trẻ vẫn sản xuất. Nếu dữ liệu quá trình không tồn tại mà tài năng vẫn xuất hiện, thì có thể dữ liệu quá trình không phải biến số quyết định — chỉ là biến số mà giới phân tích phương Tây quen dùng. Đây là khả năng tôi thấy đáng suy nghĩ nhất, vì nó đặt câu hỏi ngược lại chính tôi.

Khả năng thứ ba: tôi đang áp một chuẩn ngoại lai lên một nền bóng đá mà tôi quan sát từ bên ngoài. Tôi sinh ra ở Anh, làm việc ở châu Á, và viết về bóng đá bằng tiếng Việt cho độc giả Việt Nam. Tôi có thể đang nhìn thấy một khoảng trống ở nơi người trong cuộc nhìn thấy một trật tự.

Nhưng có một điều tôi vẫn giữ. Trong mọi nền bóng đá, lớp tự sự luôn lấp đầy lớp dữ liệu còn trống. Chỉ có hai kết cục: hoặc dữ liệu hẹp lại khoảng trống, hoặc tin đồn mở rộng nó. Không có kết cục thứ ba. Và ở Việt Nam, ít nhất là ở tầng mà tôi có thể quan sát, tin đồn đang thắng.

Tôi sinh ra để nói điều người khác nghĩ nhưng không dám nói. Trong trường hợp này, điều đó nghe nhỏ hơn nó vốn là: bóng đá Việt Nam đang thiếu một cuốn sổ, không thiếu một ngôi sao.

Điều đáng đặt cược

Tôi sẽ đặt một dự đoán có thể kiểm chứng trong ba mùa giải tới: câu lạc bộ Việt Nam đầu tiên công bố báo cáo tài chính được kiểm toán kèm tỷ lệ quỹ lương trên doanh thu sẽ không bị thị trường trừng phạt, mà sẽ thu về lợi thế thương mại đo được — nhiều hơn một nhà tài trợ, hoặc nhiều hơn một bản hợp đồng có giá trị.

Nếu dự đoán đó sai, bạn biết nơi để tìm tôi. Còn nếu nó đúng, thì người mở cuốn sổ đầu tiên sẽ là người định giá lại toàn bộ giải đấu.

Người ta cần dữ liệu để dự đoán. Tôi chỉ cần nhìn đám đông và đi ngược lại.