Cờ vua Olympiad 2026 khai cuộc tại Samarkand: Ấn Độ bảo vệ cú đúp vàng

Hai tờ giấy nộp trước giờ khai cuộc mới là thứ đáng nhìn nhất ở Samarkand. Trên mỗi tờ có bốn cái tên xếp theo thứ tự cố định, được ký và niêm phong trước khi ván cờ đầu tiên bấm đồng hồ. Ấn Độ nộp một tờ, Thái Lan nộp một tờ, và từ khoảnh khắc đó không ai được đổi bàn, không ai được giấu chủ lực xuống dưới để đánh lừa đối phương. Tôi đặt nhầm băng hình SHB Đà Nẵng năm ấy, và từ đó biết rằng bóng đá không tha thứ sự bất cẩn. Cờ vua đồng đội cũng không tha thứ, chỉ khác ở chỗ một dòng sai trong tờ thứ tự bàn sẽ khiến cái giá phải trả kéo dài suốt mười một vòng đấu.

Giải năm nay là kỳ Olympiad thứ 46 do Liên đoàn Cờ vua Quốc tế FIDE tổ chức, diễn ra tại Trung tâm Triển lãm Quốc tế Con đường Tơ lụa ở Samarkand, Uzbekistan. Kỳ Olympiad chính thức đầu tiên được tổ chức năm 2026 tại London, và từ đó danh hiệu này được xem như chức vô địch đồng đội của FIDE. Nội dung mở quy tụ 207 quốc gia, nội dung nữ có 191 quốc gia, đưa Samarkand vào nhóm những kỳ Olympiad đông đảo nhất trong lịch sử môn cờ.

Ấn Độ khai cuộc vào thứ Tư. Đội mở gặp Thái Lan, đội nữ gặp Cộng hòa Dominica. Họ bước vào giải với tư cách đương kim vô địch cả hai nội dung, sau cú đúp vàng lịch sử ở Budapest năm 2026. Với một quốc gia từng chờ rất lâu để chạm tay vào ngôi cao nhất, việc bảo vệ cùng lúc hai danh hiệu là bài toán khác hẳn bài toán đi chinh phục. Người đi chinh phục chỉ cần đúng một lần bùng nổ. Người bảo vệ phải đúng mười một vòng, không được phép có vòng nào lệch nhịp.

Mỗi quốc gia đăng ký năm kỳ thủ, nhưng một trận chỉ có bốn người thi đấu và một người ngồi dự bị. Một trận đồng đội gồm bốn ván cá nhân. Thể thức là hệ Thụy Sĩ mười một vòng, các đội có điểm số tương đương được xếp gặp nhau, không đội nào bị loại và tất cả đều đấu đủ mười một vòng.

Cách tính điểm là phần khiến Olympiad khác biệt hoàn toàn so với các giải đồng đội khác. Thắng trận được hai điểm trận. Hòa 2-2 thì mỗi đội nhận một điểm. Thua thì không có gì. Thắng 4-0 và thắng 2.5-1.5 được tính ngang nhau. Nhà vô địch được xác định bằng số trận thắng, chứ không bằng tổng số ván cá nhân thắng. Người mới xem cờ thường bỏ qua chi tiết này rồi ngạc nhiên khi thấy một đội thắng ba ván trong trận vẫn bị đẩy ra khỏi cuộc đua ngôi đầu.

Thứ tự bàn là phần tôi thích mổ xẻ nhất, và cũng là phần các huấn luyện viên trẻ Việt Nam hỏi tôi nhiều nhất. Trước khi giải bắt đầu, mỗi quốc gia phải nộp thứ tự cố định cho bốn kỳ thủ, và thứ tự đó không được thay đổi giữa các vòng. Thông thường kỳ thủ mạnh nhất đánh bàn 1, người mạnh thứ hai đánh bàn 2, cứ thế kéo xuống. Đánh bàn 1 mang theo cả danh dự lẫn rủi ro. Nó có nghĩa mỗi vòng, người đó phải đối mặt với kỳ thủ mạnh nhất bên phía đối phương. Các bàn dưới thường gặp đối thủ nhẹ hơn, và đó là nơi điểm số được vun vào một cách âm thầm. Chính vì vậy các đội trưởng đôi khi đưa ra quyết định chiến lược về việc đặt kỳ thủ mạnh nhất của mình ở đâu, chứ không mặc định đẩy lên bàn 1.

Khi theo dõi các trận đồng đội ở Budapest năm 2026 qua màn hình, tôi ghi lại từng cặp bàn và nhận ra một điều khá lạnh: những đội đi sâu đều có bàn 3 và bàn 4 vững, chứ không nhất thiết phải có người mạnh nhất giải. Bàn 1 quyết định danh dự, bàn 3 và bàn 4 quyết định vé vào vòng trong. Một đội có ngôi sao sáng ở bàn 1 nhưng hai bàn dưới lỏng lẻo sẽ hòa nhiều hơn thắng, và ở thể thức này, hòa nhiều là án tử.

Góc nhìn phản trực giác nằm ở chỗ: thứ tự bàn cố định không tạo ra công bằng, nó tạo ra sự minh bạch, và minh bạch luôn có giá. Sau khi tờ thứ tự được nộp, toàn bộ ban huấn luyện đối phương có trong tay bốn mục tiêu cụ thể để chuẩn bị khai cuộc riêng cho từng người. Đội đương kim vô địch chịu thiệt nhiều hơn đội thách thức, vì đội thách thức chỉ cần chuẩn bị cho một trận, còn nhà vô địch phải chuẩn bị cho mười một vòng với mười một bộ hồ sơ khác nhau.

Nhiều người vẫn tin rằng cứ đặt kỳ thủ số một lên bàn 1 là chuẩn. Cách làm đó dễ chịu về mặt tâm lý, nhưng nó biến kỳ thủ mạnh nhất thành người tiêu hao nhiều nhất. Anh ta phải gặp toàn đối thủ cứng, tốn sức nhất, trong khi điểm số ở các bàn dưới mới là thứ quyết định thứ hạng đội. Trong bóng đá, thị trường chuyển nhượng giống một ván cờ tàn: ai đọc được vai trò trước, người đó thở phào. Ở đây cũng vậy. Qua mười một vòng, đọc đúng vai trò của bàn 3 quan trọng hơn việc sở hữu một cái tên lớn ở bàn 1.

Giữa mùa COVID, ngồi trong sân vắng, tôi nghe thấy tiếng thở của hệ thống chiến thuật. Cờ vua đồng đội cũng thở theo cách đó, chỉ khác là tiếng thở ấy nằm trong tờ thứ tự bàn nộp trước giờ khai cuộc. Một băng hình sai từ đầu đời là bài học đắt giá nhất: mắt luôn cần được kiểm chứng. Với cờ vua, thứ cần kiểm chứng là vị trí của từng kỳ thủ trên bảng xếp bàn, chứ không phải danh tiếng của họ.

Trở lại với Ấn Độ. Cú đúp vàng ở Budapest 2026 đưa họ vào nhóm rất ít quốc gia từng vô địch cả hai nội dung tại một kỳ Olympiad. Sức mạnh của họ nằm ở chiều sâu: một đội hình mà ngay cả người ngồi dự bị cũng đủ sức đánh bàn 1 ở phần lớn quốc gia khác. Nhưng chiều sâu chỉ phát huy tác dụng khi đội trưởng dám dùng, và đây là điểm tôi sẽ theo dõi sát trong hai vòng đầu. Suất dự bị trong thể thức này rất đặc biệt: quốc gia đăng ký năm người, nhưng một trận chỉ bốn người đánh. Người dự bị không phải phương án trang trí. Anh ta là quân bài thay đổi hoàn toàn tính chất một trận đồng đội, đặc biệt ở các vòng giữa khi lịch thi đấu dày lên.

Vòng đầu với Thái Lan và Cộng hòa Dominica khó tạo ra bất ngờ. Thứ đáng xem nằm ở vòng 5 và vòng 6, khi hệ Thụy Sĩ bắt đầu gom các đội cùng điểm vào một nhóm, và ở vòng 10, vòng 11, khi một trận hòa có thể xóa sạch mười vòng tích lũy. Ai muốn biết Ấn Độ có bảo vệ được ngôi hay không thì nên nhìn vào bàn 3 và bàn 4 của họ, chứ đừng nhìn vào bảng thành tích cá nhân của ngôi sao số một. Ở Olympiad, đội vô địch là đội hiểu rõ vị trí nào cần điểm trước khi biết đối thủ là ai.