Esports Việt Nam nhìn từ Seoul: Khi dòng tiền chảy nhanh hơn dữ liệu

Trong một cuộc họp giữa mùa giải thường niên, ban lãnh đạo một câu lạc bộ esports đặt lên bàn câu hỏi: mua tuyển thủ này với giá bao nhiêu là hợp lý? Tôi mở bảng dữ liệu, và câu trả lời hiện ra không nằm ở con số trên bản hợp đồng, mà ở một khoảng trống. Gần như không ai trong phòng có đủ dữ liệu để trả lời. Khi dữ liệu im lặng, người ta mua bằng niềm tin, và niềm tin không có bảng giá.

Ở Seoul, nơi tôi làm việc, bài toán đó thường được giải bằng ba bảng tính và một luật sư hợp đồng. Ở Việt Nam, nó thường được giải bằng một cuộc gọi điện thoại và một cái bắt tay.

Nghịch lý trung tâm của esports nằm ở chỗ: đây là ngành giàu dữ liệu thi đấu công khai hơn bất kỳ môn thể thao truyền thống nào, nhưng lại nghèo dữ liệu tài chính đáng tin hơn cả. Chúng ta biết chính xác một tuyển thủ đạt bao nhiêu điểm hạ gục, tỷ lệ tham gia giao tranh, chỉ số lính mỗi phút, tầm nhìn mỗi phút. Chúng ta không biết chính xác cậu ấy tạo ra bao nhiêu doanh thu cho đội chủ quản, hay tiêu tốn bao nhiêu trên mỗi tài năng được đào tạo.

Bối cảnh: dòng tiền chảy về đâu

Doanh thu esports toàn cầu được các hãng nghiên cứu thị trường ước tính gần 1,8 tỷ USD, phần lớn đến từ tài trợ và bản quyền truyền thông. Bức tranh đó bị chi phối bởi một vài khu vực. Trung Quốc, Hàn Quốc, Bắc Mỹ và châu Âu nắm phần lớn slot nhượng quyền, hợp đồng tài trợ lớn và bản quyền phát sóng. Đông Nam Á, trong đó Việt Nam là một trong những thị trường có lượng người hâm mộ dày nhất, vẫn chủ yếu đóng vai trò nơi cung cấp nhân tài và khán giả, thay vì nơi phân phối giá trị.

Sự bất đối xứng này không phải là chuyện đạo đức, mà là chuyện cấu trúc. Giá trị trong esports được phân bổ theo quyền sở hữu slot nhượng quyền, quyền sở hữu bản quyền giải đấu, và quyền sở hữu dữ liệu người hâm mộ. Các thị trường Đông Nam Á nắm rất ít trong ba loại quyền đó. Họ nắm thứ khác: nhân lực. Và nhân lực, trong một thị trường không có dữ liệu định giá, là tài sản bị định giá thấp nhất.

Có một khoảng cách nhận thức khiến vấn đề này kéo dài dai dẳng. Phần lớn người hâm mộ, và cả một bộ phận quản lý đội, nhìn vào các chỉ số thi đấu công khai và tin rằng họ đang nhìn vào toàn bộ bức tranh. Nhưng chỉ số thi đấu đo hiệu suất trong trận, không đo giá trị thương mại. Một tuyển thủ có thể dẫn đầu giải về điểm hạ gục mà vẫn không tạo ra đủ doanh thu để bù chi phí lương. Ngược lại, một tuyển thủ có chỉ số khiêm tốn vẫn có thể là tài sản truyền thông đáng giá nếu cậu ấy kéo được một tệp khán giả trung thành.

Khi dữ liệu lên tiếng, cả thế giới bỗng lắng nghe. Nhưng ở phần lớn thị trường esports Đông Nam Á, dữ liệu chưa từng lên tiếng, nên thế giới vẫn chưa phải lắng nghe.

Cốt lõi: bảng giá trị của một câu lạc bộ

Một câu lạc bộ esports chuyên nghiệp vận hành bằng bốn dòng tiền: tài trợ, bản quyền truyền thông, thương mại hóa người hâm mộ, và doanh thu từ giải đấu. Trong đó, tài trợ thường chiếm hơn một nửa tổng thu. Đây là điểm yếu chí mạng: khi hơn một nửa doanh thu đến từ một nguồn duy nhất, câu lạc bộ không vận hành như một doanh nghiệp, mà như một kênh quảng cáo có kèm đội thi đấu.

Tôi từng ngồi xem bảng tài chính của một đội tuyển khu vực. Phía tài trợ là một con số gọn gàng. Phía chi phí là lương tuyển thủ, lương ban huấn luyện, chi phí nhà ở tập luyện, chi phí di chuyển, chi phí phân tích. Điều đáng chú ý là cột chi phí chi tiết đến từng đơn vị, còn cột doanh thu chỉ có một dòng. Cấu trúc đó nói lên tất cả: đội biết mình tiêu gì, nhưng không thực sự biết mình tạo ra gì.

Nếu áp một bảng giá trị nghiêm túc, chúng ta sẽ phải trả lời vài câu hỏi mà hầu như không đội nào trả lời được. Một tuyển thủ với hàng nghìn người xem trung bình trên kênh cá nhân tạo ra bao nhiêu giá trị thương mại cho nhà tài trợ áo đấu? Một suất dự giải quốc tế có giá trị quy đổi bao nhiêu so với chi phí để đạt được nó? Một học viện đào tạo trẻ với mười hai người, nếu bán đi hai người, có hoàn vốn không?

Không có câu trả lời cho những câu hỏi đó, mọi quyết định mua bán tuyển thủ trở thành đặt cược cảm tính. Và trong một thị trường mà mọi người cùng đặt cược cảm tính, giá cả không phản ánh giá trị, mà phản ánh mức độ sợ bị bỏ lại phía sau.

Đó là lý do vì sao các thương vụ chuyển nhượng esports thường bị đẩy giá theo chu kỳ. Khi một đội trong giải chi tiền lớn, các đội còn lại chịu áp lực phải theo, không phải vì họ tính ra được giá trị, mà vì họ không muốn thừa nhận mình không tính được. Thế giới nhìn ngôi sao, tôi nhìn vào bảng giá trị. Và bảng giá trị, trong phần lớn trường hợp, đang trống.

Ở Hàn Quốc, khoảng trống đó được lấp một phần bằng hạ tầng. Các đội LCK có hệ thống học viện, có nhà phân tích dữ liệu, có phòng tập riêng và có quy trình tuyển trạch dựa trên chỉ số. Nhưng ngay cả ở đó, dữ liệu tài chính vẫn mỏng hơn dữ liệu thi đấu rất nhiều. Một đội có thể biết tuyển thủ của mình đạt chỉ số lính mỗi phút cụ thể, nhưng không biết chính xác giá trị thương mại của cậu ấy. Bản quyền truyền thông, nguồn thu lớn thứ hai, thường do ban tổ chức giải nắm và phân phối lại theo cơ chế không minh bạch với các đội.

Tại Việt Nam, câu chuyện còn rõ hơn. Các đội tuyển Việt Nam đã nhiều lần tạo dấu ấn ở đấu trường quốc tế với chi phí vận hành thấp hơn nhiều so với các đội Hàn Quốc hay Trung Quốc. Những tuyển thủ như Đỗ Duy Khánh, được biết đến với biệt danh Levi, đã chứng minh rằng nhân tài Việt Nam có thể cạnh tranh ở cấp độ cao nhất. Nhưng khi những tuyển thủ đó được chuyển nhượng, bảng giá trị thường do bên mua quyết định, không do bên bán.

Một thị trường xuất khẩu nhân tài mà không định giá được nhân tài thì luôn bán rẻ hơn giá trị thật. Đây là bài học mà bóng đá thế giới đã học cách đây nhiều thập kỷ, khi các quốc gia Nam Mỹ nhận ra rằng việc đào tạo cầu thủ giỏi không tự động mang lại tiền, nếu không có hệ thống định giá và đàm phán.

Dòng chảy nhân tài từ Việt Nam sang Hàn Quốc và Trung Quốc không phải là vấn đề của một vài cá nhân. Nó là hệ quả của một cấu trúc nơi quyền định giá nằm ở phía bên kia biên giới. Mỗi lần một tuyển thủ ra đi, một phần giá trị được tạo ra ở Việt Nam lại được hiện thực hóa ở nơi khác.

Góc nhìn ngược: nhiệt huyết ngắn hạn và giá trị dài hạn

Phần lớn các bản hợp đồng esports được ký dựa trên một trong hai thứ: thành tích ngắn hạn, hoặc độ nổi tiếng trên mạng xã hội. Cả hai đều là chỉ báo tồi cho giá trị dài hạn.

Thành tích ngắn hạn phụ thuộc vào meta, vào phiên bản trò chơi, vào lịch thi đấu, vào may mắn của một vài giao tranh. Một tuyển thủ tỏa sáng trong một giải đấu có thể không lặp lại được phong độ đó trong mùa tiếp theo, khi meta thay đổi và đối thủ đã nghiên cứu kỹ lối chơi của cậu ấy. Độ nổi tiếng trên mạng xã hội còn mong manh hơn. Người hâm mộ theo dõi một tuyển thủ vì khoảnh khắc viral, không phải vì trung thành với đội, có thể rời đi nhanh như khi họ đến.

Sân đấu vắng không giết chết esports, nó chỉ phơi bày sự thật về túi tiền. Trong giai đoạn dịch bệnh, khi các sự kiện trực tiếp bị đóng băng, những đội sống bằng doanh thu vé và sự kiện sụp đổ nhanh nhất, trong khi những đội có hợp đồng tài trợ nhiều năm trụ được. Khủng hoảng không tạo ra vấn đề mới, nó chỉ làm lộ ra vấn đề cũ.

Điều đáng ngờ nhất trong cách ngành này vận hành là niềm tin vào mô hình sao chép. Các đội Đông Nam Á thường cố gắng tái tạo mô hình của LCK hoặc LPL, nhưng bỏ qua một thực tế: mô hình đó được xây trên nền tảng quy mô thị trường, hạ tầng truyền thông và dòng vốn hoàn toàn khác. Sao chép hình dáng mà không sao chép được nền móng thì chỉ tạo ra chi phí giống nhau và doanh thu khác nhau.

Có một nghịch lý nữa cần gọi tên. Ngành esports thường tự hào về việc trẻ, nhanh và dựa trên dữ liệu. Nhưng dữ liệu mà ngành tự hào lại là dữ liệu thi đấu, thứ dễ đo và dễ công bố, chứ không phải dữ liệu tài chính, thứ khó đo và thường bị che giấu. Con số không biết nói dối, chỉ có người đọc hiểu sai. Vấn đề ở đây là ngành đang chọn đọc đúng những con số dễ đọc nhất.

Điều đáng suy ngẫm

Esports Việt Nam không thiếu nhân tài, không thiếu khán giả, và không thiếu tiền. Cái còn thiếu là một bảng giá trị đủ nghiêm túc để trả lời câu hỏi ai tạo ra giá trị, ai nắm quyền định giá, và tiền chảy về đâu sau mỗi thương vụ.

Nếu ngành này muốn thoát khỏi vị thế nơi cung cấp nhân tài giá rẻ, việc đầu tiên không phải là ký thêm hợp đồng tài trợ, mà là học cách đo lường chính mình. Một đội biết mình đáng giá bao nhiêu có thể đàm phán. Một đội không biết sẽ tiếp tục nhận những gì người khác đưa ra.

Đừng cãi nhau về tình yêu esports, hãy cãi nhau về giá trị. Vì tình yêu không ký được hợp đồng, còn giá trị thì có thể.